ŞAVŞAT’TA SÖYLENEN  BİLMECE / AÇACAK ÖRNEKLERİ

                                                                                                                                                                                                  Av. Hasan TORUN

Bilmece, şifahî halk edebiyatımızın bir türüdür. Nesilden nesile sözlü olarak aktarılan ve yörede açacax denilen bilmecelerden bir demet sunuyoruz. Bunların birçoğunu kendim hatırlayarak yazdım. Bazılarını da Şavşatlı hemşerilerimizden ve arkadaşlarımızdan not ettik.

1.

Sabax dört ayax,

Evla iki ayax,

Axşam üç ayax,

Hayde bilın baxax.

Nadur? (Çocukluk, gençlik, yaşlılık)

2.

Derındur quyi,

Gümbürdar suyi?

Nadur? (Yayık)

3.

Saridur sarxar,

Düşmaxdan qorxar.

Nadur?  (Heyva/ayva)

4.

Beş kardaş bir ev yapar,

Nadur? (Beş cağ/beş çorap şişi)

5.

Biri diyer ki:

 - Nera gediyersın egri bügri?

O da diyer ki:

- Sana na oliyer tepesi deluk.

Nadur?(Baca ve duman)

6.

Üsti çayirdur biçarım,

Altında funğar var içarım.

Nadur? (Davar/koyun)

7.

Bir gelınım var gezar, gezar,

Galur ki, evdaki gelından daha gozal.

Nadur? (Aruna/kara saban)

8.

Bir xalbur boncuğum var,

Axşam separ sabağinan toplarım.

Nadur? (Yıldızlar)

9.

Bir küçücük mil taşi,

Dolanur daği, taşi.

Nadur? (Göz)

10.

Bir öküzüm var,

Her yeri otlar, taş dibıni otlamaz.

Nadur? (Tırpan )

11.

Bir öküzüm vardur, yatar,

Uci yera batar.

Nadur? (Carxala/şeker pancarı)

12.

Bizım qapiya teke bağli,

Boynuzlari köka bağli.

Nadur? (Qabax/kabak)

13.

Canlı binar cansıza,

Qaydurur imansıza.

Nadur?  (Qayıx/kayık)

14.

Eli elında,

Ağzi belında.

Nadur? (Yayux/yayık)

15.

Ettan Qantar,

Altun tartar.

Nadur? (Qulax, küfe/kulak, küpe)

16.

İttan küçük,

Attan beyük.

Nadur? (Eher/eyer)

17.

Qara danayi qapattım,

Kuyruğuni qoparttım.

Nadur? (Panta/yabani armudi)

18

Qara tavux,

Qarnı yarux,

Suya gedar,

Susuz galur.

Nadur? (Semer)

19.

Qat qat döşek,

Buni bilmiyan eşşek.

Nadur? (Laxana/lahana)

20.

Qıli qıla dayattım,

Gücinan rahat ettım.

Nadur? (Kirpik, yuxi/kirpik, uyku)

21.

Kör öküz komdan baxar, 

Ateşi beni yaxar.

Nadur? (Tüfenk/tüfek)

22.

Mim minare,

Dibi qale,

Yüzbin çiçek,

İki lale.

Nadur? (Gökyüzü, yıldızlar, ay, güneş)

 23.

Sabaxtan qalktım,

Çatal quyiya düştüm.

Nadur? (Pantur/pantolon)

24.

Sesi galiyer Hint’tan,

Ağzı gemuk, saqali ettan.

Nadur? (Xoroz/horoz)

25.

Suya düşer islanmaz,

Yere düşar paslanmaz.

Nadur? (Kölga/gölge)

26.

Tump altında qapakli sahan.

Nadur? (Göz)

27.

Tump altında kazan kaynar.

Nadur? (Qarinca/karınca)

28.

Tump altında yağli qayiş.

Nadur? (Yilan/yılan)

29.

Aldım ele,

Vurdum yere,

Dedım, Allah

Belan vera.

Nadur? (Sümük)

30.

Uzun ali uz yatar,

Oğluşaği düz yatar.

Nadur? (Baca, holux/çatı, oluk)

 31.

Uzun uzun urganlar,

Ucunda demur xannar.

Nadur? (Holux/su değirmeni oluğu)

32.

Yedi gözeli toxmax,

Buni bilmiyan axmax.

Nadur? (Qafa/baş)

33.

Yer altında qapaxli zandux.

Nadur? (Turşu küpü)

 34.

Dağdan galur,

Taştan galur,

Göti açux eniştan galur.

Nadur? (Korut/teke)

35.

Biz bizidux bizidux,

Otuz iki qızidux,

Qırğın galdi qıramadi,

Kor biçaxtan qırıldux.

Nadur? (Dişler, kelpeten)

36.

Elul melul,

Kitli demur,

Vur başına,

Otur gemur.

Nadur? (Cevüz/ceviz)

37.

Atata patata,

İki siçan bir birına göt ata.

Nadur? (Makas)

 38.

Qara öküzi kapattım,

Quyruğuni qoparttım.

Nadur? (Furuç/elma, armut kurusu)

39.

Qılli ağzıni açti,

Qılsız içına qaçti.

Nadur? (Çorap, ayak)

40.

Minaresi köşadan,

Cemaati Poşadan.

Nadur? (Qarapan=odun ağılı)

41.

Tat dedım tut dedım,

Get qapının arxasında yat dedım.

Nadur? (Süpürge)

42.

Çarşidan aldım bir tane,

Eva galdım bin tane.

Nadur? (Nar)

43.

San gedarsın o gedar,

Yanında tın tın edar.

Nadur? (Kölge/gölge)

44.

Yer altından gelın gedar.

Nadur? (Aruna/kara saban)

 45.

Yapan satar,

Alan qullanur görmaz.

Nadur? (Mezer taşi)

 46.

Bir küçücük kındıra,

Beglari attan endura.

Nadur? (İşemek)

47.

Entarisi yeşil, fistani qırmızi,

Bil baxem bu kimın qızi.

Nadur? (Karpuz)

48.

Yaş soxdum,

Quri çıxti.

Nadur? (Ekmek)

49.

Oyani qaya, buyani qaya,

Ortasi sari maya.

Nadur? (Yumurta)

50.

Dört qardaş bir quyuya taş atar.

Nadur? (İnek memeleri, süt, külek)

51.

İçi taş dişi taş,

Ha dolaş ha dolaş…

Nadur? (Minare)

52.

Bir küçücük manana,

Herkeş ona inana.

Nadur? (Sahat)

53.

Dik durur otlar.

Nadur? (Ot)

54.

Dağdan galur, taştan galur,

Bir kukramiş aslan galur.

Nadur? (Selgâh/sel)

55.

Atın derısi, çamın yarısi,

Anan ögünda sallanan nadur?

Nadur? (Elek)

56.

Bir baxtım qapqara,

Bir baxtım yemyeşil,

Bir baxtım sapsari,

Bir baxtım top top,

Bir baxtım heç yox.

Nadur? (Buğday tarlası/hasat sonuna kadar geçirilen evreler)

 57.

Üsti qaynar,

Alti oynar.

Nadur? (Kalbur)

58.

Qarannux dereda avi bögürür.

Nadur? (Degirman)

59.

Qara qatır,

Yan üsti yatur,

Na içar na yer,

Sadeca soluk alur.

Nadur? (Koruk)

60.

Uci kalın gerısi inca,

O mubarek deluguna girınca,

Bismillah der misın demaz misın.

Nadur? (Qaşux, ağız)

61.

Bir quş galur hağıldan,

Kemeri var belindan,

Ola ki bu nasıl kuş,

Yem yiyer göbeğinden.

Nadur? (El değirmeni)

62.

Ögüna oturdum,

Delugüna baturdum.

Nadur? (Sandık-anahtar)

63.

Bir kuyi,

Kuyinin içinda suyi,

Suyun içinda bir yilan,

Yilanın ağzında mercan,

Mercanın ucunda ateş.

Nadur? (Gaz lambası)

64.

Alti qaynar,

Üsti oynar.

Nadur? (Bişi)

65.

Uci sallanur,

Dibi qıllanur.

Nadur? (İğ)

66.

Dört ayaxli,

Qıça meraqli.

Nadur? (Sandalye)

67.

Mum dibına işıx vermaz.

Nadur? (Fener)

68.

İlidi milidi,

Demur qapının kilidi,

Axşama biza galan kimidi?

Nadur? (Uyku)

69.

Gogdan endi bir quş,

Ax dedi,

Vax dedi,

Yeddi şeya yox dedi.

Nadur? (1. Deniza kopri qurulmaz,

2.Goga direk olmaz,

3. Yıldızlar sayılmaz,

4. Katır qulun atmaz,

5. Tavux işamaz,

6. Ölüma çare olmaz)

7. Çig yumurta soyulmaz.

70.

Alaca bulaca boyattım,

Anan ögüna dayattım.

Nadur? (Beşik)

71.

Ay angut angutlar,

Yusufi yiyan qurtlar,

Dibından su içar da,

Tepesından yumurtlar.

Nadur? (Mısır)

72.

Un bulanur,

Quyrux dolanur.

Nadur? (Kuymak)

73.

Allah yapar yapısıni,

Biçax açar qapısıni.

Nadur? (Kabak/Karpuz)

74.

Yol altında kapaxli zandux!

Nadur? (Mezar)

75.

Abdes alur namaz qılmaz,

Cemaattan geri durmaz.

Nadur? (Cenaze)

76.

Çek atım çekmaz atım,

Tek kayadan geçmaz atım,

Yük yüklasan götürmaz,

Satsan paha gaturmaz.

Nadur? (Yılan)

 77.

Bağ ola baykuş ola,

Baykuşlara eş ola,

Sekiz ayax qırx buynuz,

Buni kim bilmiş ola.

Nadur? (Kutan- Ökuz)

78.

El verursan yol verur,

El vermasan yol vermaz.

Naydur? (kapı)

79.

Ezduğum mezduğum,

Kenerlarıni gezduğum,

İçına girduğum,

Holuğuna soxtuğum,

Taki taki varduğum.

Nadur? (Quyi/kumaş dokuma tezgahı)

80.

Kara kutuk,

Boyni egri

Nadur? (Soba)

81.

Tek ayax, başi papax.

Nadur? (Soko/mantar)

82.

Bir ökuzum var,

Yattuği yerda ot bitmaz.

Nadur? (Ateş)

83.

Uzun tarlanın uzuni,

Yılda galur üzümi,

Qarasi halal, bayazi haram.

Nadur? (Oruç)

84.

Tarla bayaz, toxum qara,

El ekar, dil döşürür.

Naydur? (Kur’an’ı Kerim)

85.

İlmendi ilmendi,

Qız duvara tırmandi,

İlmendi galanaçax,

Qız duvardan enmadi.

Nadur? (Gaz lambası)

86.

Dereda avi bögurur,

Poxi baban canına.

Nadur? (Degirman-Un)

 87.

Dağdan galur dağ kimi,

Dallari budax kimi,

Egilur su içmaya,

Bağırur oğlax kimi.

Nadur? (Öküz arabası/Kağnı)

88.

Cannidan cansız doğar,

Cansızdan canni doğar.

Naydur? (Yumurta-Civciv/çuçul)

89.

Su üstünda islanmaz,

Yer altında paslanmaz.

Nadur? (Altın/altun)

90.

Sabaxtan qaxtım,

Boz oğlani yola vurdum.

Naydur? (Sümük)

91.

Gogdan endi yera yapişti.

Nadur? (isim/ad)

92.

Gogda var kanadi yox,

Şekera benzar, tadi yox.

Nadur? (Kar/berf)

93.

Yer altında kürkli xoca.

Nadur? (Soğan)

94.

Dört asma, dört basma,

İki tekir bir sallama.

Naydur? (İnek)

95.

Babam deve, girmem eve,

Çek boynuni, girsın eve.

Nadur? (Şemsiye)

96.

Oyanda qaya, buyanda qaya,

İçında sari maya.

Nadur? (Mısır ekmeği/Çadi)

97.

Doksan dokuz cemaat,

İki müezzin, bir imam.

Nadur? (tespih)

98.

Bilmece bildirmece,

El üstunda kaydırmaca.

Nadur? (Sabun)

 99.

Fadime pat pat,

Eteklari qat qat

Nadur? (Lahana)

100.

Sabağinan qaxtım,

Sari Ziya’ya baxtım.

Nadur? (Güneş)